Wystarczy chwila: ktoś na biwaku blednie, osuwa się na ziemię i przestaje odpowiadać. W takiej sytuacji liczy się nie panika, lecz szybka ocena bezpieczeństwa, oddechu i możliwych obrażeń. Wyjaśniam, jak udzielić pierwszej pomocy przy omdleniu, kiedy unieść nogi, kiedy ułożyć poszkodowanego na boku oraz w jakich sytuacjach natychmiast dzwonić pod 112 lub 999.
Najważniejsze jest szybkie sprawdzenie oddechu i bezpieczeństwa
- Połóż osobę na plecach i unieś jej nogi, jeśli nie podejrzewasz urazu po upadku.
- Sprawdź reakcję i oddech. Brak prawidłowego oddechu oznacza konieczność rozpoczęcia resuscytacji.
- Jeśli poszkodowany oddycha, ale nie odzyskuje kontaktu, ułóż go w pozycji bocznej bezpiecznej i wezwij pomoc.
- Nie podawaj jedzenia ani picia osobie nieprzytomnej lub splątanej.
- Ból w klatce piersiowej, duszność, drgawki, uraz głowy albo omdlenie podczas wysiłku to sygnały do pilnego wezwania 112 lub 999.
Omdlenie i pierwsza pomoc w pierwszych sekundach
Najpierw patrzę, czy miejsce zdarzenia jest bezpieczne. Przy ognisku, na stromym szlaku albo przy drodze ratowanie kogoś bez sprawdzenia otoczenia może narazić również pomocnika. Odsuń zagrożenie, poproś konkretną osobę o telefon i podejdź do poszkodowanego od strony, z której nie spadną na niego przedmioty.
- Sprawdź reakcję. Powiedz głośno „Czy mnie słyszysz?” i delikatnie potrząśnij za ramiona.
- Jeśli reaguje, zapytaj, co się stało, i pomóż mu położyć się na plecach.
- Jeśli nie reaguje, udrożnij drogi oddechowe przez odchylenie głowy i uniesienie żuchwy, o ile nie podejrzewasz poważnego urazu kręgosłupa.
- Oceń oddech przez maksymalnie 10 sekund. Patrz na ruchy klatki piersiowej, słuchaj i wyczuwaj oddech.
Przy typowym, nieurazowym omdleniu można unieść nogi mniej więcej 20-30 cm powyżej poziomu tułowia. Pomaga to zwiększyć dopływ krwi do mózgu, ale nie jest ważniejsze od kontroli oddechu. Rozluźnij ciasną odzież pod szyją, zapewnij dostęp świeżego powietrza i nie zostawiaj człowieka samego.
Jeżeli upadek mógł spowodować uraz głowy, szyi lub kręgosłupa, nie przenoś poszkodowanego tylko po to, by unieść mu nogi. W tym przypadku najważniejsze jest utrzymanie drożności dróg oddechowych i ograniczenie ruchów, a decyzję o dalszym postępowaniu powinien przejąć dyspozytor lub zespół ratownictwa.
Co zrobić, gdy poszkodowany nie odzyskuje przytomności
Samo omdlenie zwykle trwa krótko. Nie zakładam jednak automatycznie, że każda osoba leżąca nieruchomo po chwili „dojdzie do siebie”. Utrata przytomności może oznaczać również zatrzymanie krążenia, udar, uraz, zatrucie albo poważny problem z sercem.
| Stan poszkodowanego | Co robić |
|---|---|
| Nieprzytomny, oddycha prawidłowo | Wezwij 112 lub 999, ułóż w pozycji bocznej bezpiecznej i regularnie kontroluj oddech. |
| Nieprzytomny, nie oddycha prawidłowo lub tylko łapie powietrze | Wezwij pomoc, poproś o AED i rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową. |
| Oddycha, ale jest splątany, bardzo osłabiony albo nie odzyskuje kontaktu | Traktuj sytuację jako nagłą. Nie podawaj płynów ani jedzenia i czekaj na ratowników. |
Gdy oddech jest nieprawidłowy, układam dłonie na środku klatki piersiowej i uciskam ją z częstotliwością 100-120 uciśnięć na minutę, na głębokość około 5-6 cm u osoby dorosłej. Jeśli mam przeszkolenie i czuję się na siłach, wykonuję także oddechy ratownicze w schemacie 30 uciśnięć i 2 oddechy. W przeciwnym razie same uciski są lepsze niż bezczynność.
Defibrylator AED prowadzi użytkownika komendami głosowymi. Trzeba go włączyć, przykleić elektrody na odsłoniętą klatkę piersiową i wykonywać polecenia urządzenia. Nikt nie może dotykać poszkodowanego podczas analizy rytmu i wyładowania.
Kiedy po omdleniu trzeba wezwać pomoc
Numer 112 lub 999 wybieram bez zwlekania, jeśli osoba nie odzyskuje szybko pełnego kontaktu, ponownie traci przytomność albo pojawiają się niepokojące objawy. Nie próbuję w takiej chwili rozstrzygać, czy przyczyną było odwodnienie, serce czy przegrzanie. Od tego jest diagnostyka medyczna.
- omdlenie wystąpiło podczas wysiłku, w pozycji siedzącej lub leżącej,
- pojawił się ból lub ucisk w klatce piersiowej, duszność albo kołatanie serca,
- wystąpiły drgawki, silny ból głowy, zaburzenia mowy, widzenia lub niedowład,
- doszło do uderzenia głową, krwawienia albo podejrzenia urazu kręgosłupa,
- poszkodowany jest w ciąży, ma cukrzycę, chorobę serca lub przyjmuje leki wpływające na krążenie,
- to jego pierwsze omdlenie albo epizody powtarzają się bez jasnej przyczyny,
- nie można ustalić, co się stało, albo osoba pozostaje wyraźnie splątana po odzyskaniu przytomności.
Jeśli omdlenie nastąpiło po upadku, nie sadzam od razu poszkodowanego i nie pozwalam mu maszerować do namiotu. Powrót do pełnej sprawności powinien być stopniowy, nawet gdy po kilku minutach twierdzi, że czuje się dobrze.
Co robić po odzyskaniu przytomności
Osoba, która się ocknęła, powinna jeszcze przez kilka lub kilkanaście minut leżeć. Dopiero później może powoli usiąść, a następnie wstać przy asekuracji. Z mojego punktu widzenia właśnie ten etap bywa lekceważony najbardziej, bo chwilowa poprawa często daje złudne poczucie, że problem minął.
Zapytaj, czy poszkodowany pamięta, co się wydarzyło, czy boli go głowa, klatka piersiowa albo brzuch i czy przyjmował jakieś leki. Jeśli jest w pełni przytomny, może otrzymać małe porcje wody, szczególnie po przebywaniu w upale. Nie zmuszaj go jednak do picia, gdy ma nudności, trudności z połykaniem lub zaburzenia świadomości.
Nie podawaj alkoholu, kawy, soli ani przypadkowych leków. Przy podejrzeniu niedocukrzenia można postępować zgodnie z planem leczenia danej osoby, ale cukier lub słodki napój wolno podać wyłącznie komuś, kto jest całkowicie przytomny i bezpiecznie połyka.
Najczęstsze błędy przy udzielaniu pomocy
Wokół omdleń funkcjonuje sporo porad, które brzmią znajomo, ale mogą zaszkodzić. Szczypanie, policzkowanie, polewanie wodą czy podtykanie amoniaku nie zastępuje oceny oddechu i nie rozwiązuje przyczyny problemu.
- Nie sadź ani nie stawiaj od razu osoby, która dopiero odzyskała świadomość.
- Nie wkładaj niczego do ust i nie próbuj na siłę otwierać zaciśniętych szczęk.
- Nie podawaj płynów osobie nieprzytomnej, ponieważ może się zakrztusić.
- Nie przenoś poszkodowanego bez potrzeby, jeśli mógł doznać urazu podczas upadku.
- Nie zakładaj, że brak widocznych obrażeń oznacza brak zagrożenia.
- Nie zostawiaj człowieka samego po omdleniu, nawet jeśli twierdzi, że „już mu przeszło”.
Jeżeli pojawiają się drgawki, zabezpiecz przestrzeń wokół poszkodowanego i nie przytrzymuj jego kończyn. Po ustaniu drgawek sprawdź oddech. Taki epizod może przypominać omdlenie, ale wymaga innego podejścia i często konsultacji medycznej.
Omdlenie na biwaku i w terenie
Na campingu częściej niż w domu dochodzą czynniki środowiskowe: upał, długie stanie w pełnym słońcu, wysiłek z plecakiem, niedobór płynów, alkohol oraz wielogodzinna przerwa w jedzeniu. Mogą wywołać zawroty głowy i zasłabnięcie, ale nie wolno z góry uznać ich za jedyną przyczynę.
Jeśli ktoś mówi, że robi mu się ciemno przed oczami, słabnie albo ma zimny pot, reaguję jeszcze przed utratą przytomności. Pomagam mu usiąść lub położyć się w cieniu, unoszę nogi, zdejmuję ciężki plecak i zapewniam chłodniejsze powietrze. Przy pełnej świadomości można podać wodę małymi łykami, a przy upale zadbać także o odpoczynek i stopniowe schłodzenie.
Na szlaku dobrze ustalić prosty podział zadań. Jedna osoba zostaje z poszkodowanym, druga dzwoni pod 112, a trzecia, jeśli jest dostępna, szuka AED lub wychodzi naprzeciw ratownikom. Dyspozytorowi podaj dokładną lokalizację, opis terenu, stan świadomości, oddech oraz informację o ewentualnym upadku.
Pomocne są też podstawowe zasady profilaktyki: regularne picie, przerwy w cieniu, nakrycie głowy, unikanie alkoholu przed wysiłkiem i niewchodzenie samotnie na trudny odcinek trasy. Gdy czuję, że zbliża się zasłabnięcie, nie próbuję „jeszcze tylko dojść do namiotu”. Natychmiast siadam albo kładę się w bezpiecznym miejscu.
Prosty plan, który warto przećwiczyć przed wyjazdem
Najlepszy plan działania mieści się w kilku słowach: bezpieczeństwo, reakcja, oddech, telefon, pomoc. W stresie łatwo pominąć najważniejszy krok, dlatego przed wyjazdem warto przypomnieć sobie pozycję boczną bezpieczną, sposób kontroli oddechu i podstawy RKO.
W apteczce turystycznej przydają się rękawiczki jednorazowe, folia termiczna, telefon z naładowaną baterią i zapisane współrzędne miejsca biwaku. Sam sprzęt nie zastąpi umiejętności, ale może ułatwić działanie, gdy pomoc medyczna będzie musiała dotrzeć z opóźnieniem.
Przy omdleniu nie próbuję zgadywać diagnozy ani udowadniać, że sytuacja jest błaha. Sprawdzam oddech, chronię poszkodowanego przed kolejnym urazem i szybko wzywam pomoc, gdy cokolwiek się nie zgadza. Taka prostota zwykle robi większą różnicę niż efektowne, lecz niepotrzebne zabiegi.
