Po całym dniu na szlaku, przemoknięciu podczas deszczu albo noclegu w źle przygotowanym namiocie organizm może tracić ciepło szybciej, niż jest w stanie je wytwarzać. Hipotermia to nie zwykłe uczucie zimna, lecz stan potencjalnie zagrażający życiu. Wyjaśniam, jak rozpoznać wychłodzenie, co zrobić przed przyjazdem pomocy i jak ograniczyć ryzyko podczas biwaku.
Najważniejsze informacje o wychłodzeniu organizmu
- Hipotermia pojawia się, gdy temperatura wewnętrzna ciała spada poniżej 35°C.
- Największe ryzyko tworzą wilgoć, wiatr, zimna woda, zmęczenie i brak suchej odzieży.
- Niepokojące objawy to splątanie, bełkotliwa mowa, problemy z chodzeniem i senność.
- Poszkodowanego ogrzewaj stopniowo, przede wszystkim w okolicy tułowia.
- Nie używaj alkoholu, gorącej kąpieli ani intensywnego pocierania skóry.
- Przy podejrzeniu poważnego wychłodzenia dzwoń pod 112 lub 999.
Hipotermia, czyli co dzieje się z wychłodzonym organizmem
Najprościej mówiąc, hipotermia to sytuacja, w której ciało traci ciepło szybciej, niż potrafi je uzupełnić. Za granicę medyczną zwykle przyjmuje się temperaturę wewnętrzną poniżej 35°C, ale w terenie nie zawsze mamy wiarygodny termometr. Nie należy więc czekać na dokładny pomiar, gdy pojawiają się typowe objawy.
Na początku organizm próbuje się bronić. Naczynia krwionośne się zwężają, pojawiają się dreszcze, a mięśnie pracują intensywniej, żeby wytworzyć dodatkowe ciepło. Gdy wychłodzenie postępuje, mechanizmy obronne słabną i mogą pojawić się zaburzenia świadomości, spowolnienie oddechu oraz problemy z pracą serca.
Przeczytaj również: GOPR i TOPR - Jak wezwać pomoc w górach? Poradnik bezpieczeństwa
To nie to samo co chwilowe marznięcie
Zimne dłonie po spacerze nie muszą oznaczać hipotermii. O poważniejszym problemie myślę wtedy, gdy oprócz uczucia chłodu pojawiają się niezgrabność, dezorientacja, wyraźna senność albo trudności z mówieniem. Szczególnie niebezpieczne jest ustanie dreszczy u osoby, która nadal jest zimna i osłabiona. Nie zawsze oznacza to poprawę.
Hipotermia dotyczy całego organizmu, natomiast odmrożenie jest miejscowym uszkodzeniem tkanek, na przykład palców, nosa czy uszu. Oba problemy mogą wystąpić jednocześnie, zwłaszcza gdy ktoś długo przebywa na mrozie i ma mokrą odzież.
Skąd bierze się wychłodzenie podczas biwaku
Najbardziej zdradliwe warunki nie zawsze wiążą się z dużym mrozem. Podczas campingu hipotermia może rozwinąć się także przy temperaturze kilku stopni powyżej zera, gdy człowiek jest przemoczony, zmęczony i wystawiony na wiatr. Zimna woda odbiera ciepło znacznie szybciej niż powietrze, dlatego wpadnięcie do jeziora lub brodzenie w strumieniu wymaga natychmiastowej reakcji.
- Mokra odzież traci właściwości izolacyjne i przyspiesza oddawanie ciepła.
- Wiatr usuwa ogrzaną warstwę powietrza przy skórze.
- Zimne podłoże wychładza ciało przez plecy, biodra i nogi.
- Zmęczenie, głód i odwodnienie ograniczają zdolność organizmu do produkcji ciepła.
- Alkohol daje pozorne uczucie rozgrzania, ale rozszerza naczynia i przyspiesza utratę ciepła.
Ryzyko jest większe u dzieci, seniorów oraz osób z chorobami przewlekłymi. W praktyce znaczenie mogą mieć także niektóre leki, ograniczona sprawność i brak możliwości szybkiego dotarcia do schronienia. Dlatego planując zimowy biwak, oceniam nie tylko temperaturę, lecz także wiatr, opady, wilgotność, czas marszu i drogę odwrotu.
Objawy zmieniają się wraz ze stopniem wychłodzenia
Objawy często narastają powoli, a wychłodzona osoba może nie rozumieć, że potrzebuje pomocy. Z tego powodu podczas wyprawy obserwuję nie tylko deklaracje uczestnika, ale również jego sposób chodzenia, mówienia i reagowania.
| Orientacyjny etap | Typowe objawy | Co to oznacza w praktyce |
|---|---|---|
| Łagodny | Silne dreszcze, bladość, zimne dłonie i stopy, osłabienie | Trzeba natychmiast przerwać ekspozycję na zimno i rozpocząć stopniowe ogrzewanie. |
| Umiarkowany | Splątanie, spowolnienie ruchów, bełkotliwa mowa, problemy z równowagą, narastająca senność | To sytuacja alarmowa wymagająca wezwania pomocy medycznej. |
| Ciężki | Brak dreszczy, bardzo wolny oddech, słabe tętno, utrata przytomności | Stan bezpośredniego zagrożenia życia. Należy wezwać 112 lub 999 i kontrolować oddech. |
Podane etapy są orientacyjne, a ich granice zależą od osoby i warunków. Brak dreszczy nie wyklucza hipotermii. Przy głębokim wychłodzeniu organizm może przestać mieć energię potrzebną do drżenia mięśni.
Co robić krok po kroku przy podejrzeniu hipotermii
Najpierw zadbaj o własne bezpieczeństwo. Nie wchodź do lodowatej wody ani na niestabilny lód bez odpowiedniego zabezpieczenia, bo pomocnik może szybko stać się kolejną osobą poszkodowaną.
- Wezwij pomoc, jeśli osoba jest zdezorientowana, bardzo senna, nie może chodzić, przestała drżeć albo ma zaburzenia oddychania. W Polsce zadzwoń pod 112 lub 999.
- Przenieś ją w osłonięte miejsce, ale rób to spokojnie i bez gwałtownych ruchów. Nagłe szarpnięcie mocno wychłodzonej osoby może obciążyć serce.
- Odizoluj ciało od podłoża. Podłóż karimatę, plecak, śpiwór lub suche ubrania i osłoń poszkodowanego przed wiatrem.
- Zdejmij mokrą odzież, jeśli można zrobić to bez szarpania. Zastąp ją suchymi warstwami, kocem albo śpiworem.
- Ogrzewaj przede wszystkim tułów. Ciepłe, ale nie gorące termofory lub ogrzewacze owiń materiałem i przyłóż w okolice klatki piersiowej, karku lub pach.
- Podaj ciepły, słodki napój tylko osobie przytomnej, która swobodnie przełyka. Nie podawaj niczego osobie nieprzytomnej albo mocno splątanej.
- Kontroluj oddech. Jeśli poszkodowany nie oddycha prawidłowo lub nie daje oznak życia, rozpocznij resuscytację zgodnie z instrukcjami dyspozytora.
Nie wkładaj wychłodzonej osoby do gorącej kąpieli, nie przykładaj źródła wysokiej temperatury bezpośrednio do skóry i nie rozcieraj intensywnie rąk ani nóg. Takie działania mogą spowodować oparzenia, zaburzenia krążenia i dodatkowe obciążenie serca. Stopniowe ogrzewanie i szybkie wezwanie pomocy są bezpieczniejsze niż gwałtowne rozgrzewanie.
Alkohol odpada całkowicie. Herbata z cukrem może pomóc osobie przytomnej, ale alkohol nie ogrzewa organizmu, tylko zwiększa utratę ciepła i utrudnia ocenę stanu poszkodowanego. Według zaleceń publikowanych przez gov.pl podejrzenie hipotermii wymaga kontaktu z pomocą medyczną, ponieważ stan może pogorszyć się nawet po przeniesieniu do cieplejszego miejsca.
Jak przygotować się do zimna i deszczu
Najlepsza metoda ochrony przed hipotermią zaczyna się jeszcze przed wyjściem z namiotu. Ubieram się warstwowo, ale nie traktuję samej liczby warstw jako gwarancji bezpieczeństwa. Liczy się to, czy ubranie pozostaje suche, oddychające i osłania przed wiatrem.
- Załóż warstwę odprowadzającą wilgoć, warstwę ocieplającą oraz kurtkę chroniącą przed wiatrem i deszczem.
- Schowaj zapasową bieliznę i skarpety w wodoodpornym worku.
- Używaj karimaty lub materaca izolującego, ponieważ sam śpiwór nie chroni dobrze przed zimnym podłożem.
- Noś czapkę, rękawice i obuwie, które nie uciska stóp. Zbyt ciasne buty pogarszają krążenie.
- Zabierz termos, kaloryczne jedzenie, czołówkę, folię NRC, ogrzewacze chemiczne i zapasowe źródło ognia.
- Przed startem sprawdź prognozę, siłę wiatru, możliwość schronienia i godzinę zachodu słońca.
Folia NRC jest przydatna, ale nie zastąpi suchej odzieży ani izolacji od ziemi. Dobrze odbija promieniowanie cieplne, jednak niewiele pomoże, jeśli człowiek leży na mokrym podłożu i nadal traci ciepło przez ubranie. W mojej ocenie właśnie sucha warstwa zapasowa i dobra izolacja od gruntu robią na biwaku większą różnicę niż kolejny gadżet.
Nie czekaj, aż problem stanie się oczywisty. Gdy ktoś zaczyna mówić niewyraźnie, gubi trasę, przestaje sprawnie zapinać kurtkę albo odpowiada z opóźnieniem, przerwij marsz i rozpocznij ogrzewanie. W survivalu szybka decyzja o odwrocie jest oznaką rozsądku, nie porażki.
Co zapamiętać przed następnym wyjazdem
Hipotermia może pojawić się w lesie, nad jeziorem, na górskim szlaku, a nawet podczas chłodnej nocy na polu namiotowym. Najważniejsze sygnały to nie samo marznięcie, lecz narastające osłabienie, dezorientacja, niezgrabność i senność.
Jeżeli podejrzewasz poważne wychłodzenie, przenieś osobę w osłonięte miejsce, zdejmij mokrą odzież, ogrzewaj tułów stopniowo i wezwij pomoc. Dobre przygotowanie nie polega na zabraniu największej ilości sprzętu, tylko na zapewnieniu sobie suchej odzieży, izolacji, ciepłego schronienia i planu odwrotu.
